Bazı mobilyalar yalnızca oturulacak, uzanılacak ya da eşya konulacak bir nesne olarak kalır. Bazıları ise çağını anlatan birer belgeye dönüşür. Bir kafenin önündeki ahşap sandalye, bir film setindeki deri koltuk, bir otel lobisindeki yumurta biçimli kabuk... Çoğumuz bu formları adını bilmeden tanırız. Bu yazıda dünyanın en ikonik on mobilyasını, arkalarındaki şaşırtıcı hikâyelerle birlikte topladık: kim tasarladı, ne zaman ortaya çıktı ve onları bugün hâlâ konuşulur kılan şey ne?
Listeyi kronolojik sıraya yakın kurduk; böylece 19. yüzyılın buharla bükülmüş ahşabından 1970'lerin iki dakikada üretilen plastik sandalyesine kadar mobilyanın teknolojiyle nasıl değiştiğini de izleyebileceksiniz. Tarihlerin kaynaklar arasında küçük farklılıklar gösterdiği yerlerde bunu açıkça belirttik; çünkü ikon mobilyaların etrafında efsane ile gerçek kolayca birbirine karışıyor.
1. Thonet No. 14: Bir metreküpe sığan 36 sandalye
Viyana kafelerinin simgesi haline gelen bu sandalye, Alman asıllı marangoz Michael Thonet tarafından tasarlandı ve 1859 yılında piyasaya çıktı. Onu özel kılan şey görünüşünden çok üretim mantığıydı: ahşabı buharla yumuşatıp kalıplarda bükme tekniği sayesinde sandalye yalnızca altı parça bükülmüş ahşap, on vida ve iki somun ile kurulabiliyordu. Sonraki sürümlerde oturak ile sırt arasına çapraz destekler eklendi ve parça sayısı sekize çıktı.
Asıl dâhice fikir ise lojistikteydi. Sandalyeler sökülmüş halde gönderiliyor, bir metreküplük bir sandığa 36 sandalye sığıyordu. Ürün mağazaya, bayiye ya da kafeye vardığında birkaç dakikada monte ediliyordu. Bugün düz paket mobilyayı modern bir icat gibi görürüz; oysa fikrin kökü 160 yılı aşkın bir geçmişe uzanıyor.
Sonuç: No. 14, dünyanın ilk seri üretim mobilyalarından biri sayılıyor. Wikipedia'nın aktardığı verilere göre 1859 ile 1930 arasında yaklaşık 50 milyon adet satıldı; sayısız taklit buna dahil bile değil. Bu yüzden ona çoğu zaman "bistro sandalyesi" ya da "kafe sandalyesi" denir. Belki de dünyada en çok kişinin oturduğu tasarım sandalyedir.
İlginç bilgi: No. 14'ün başarısının sırrı estetik değil, taşıma maliyetiydi. Kırılgan ve hacimli bir ürün olan sandalyeyi okyanus ötesine ekonomik biçimde gönderebilmek, onu küresel bir ürüne çevirdi.
2. Wassily (B3): Bir bisiklet gidonundan doğan koltuk
Macar asıllı mimar ve tasarımcı Marcel Breuer, 1925 civarında Dessau'daki Bauhaus okulunda ahşap atölyesini yönetirken bisikletinin gidonuna takıldı. Kıvrılmış çelik borunun hem hafif hem de son derece dayanıklı olması, onu mobilyada aynı malzemeyi denemeye yöneltti. Centre Pompidou'nun aktardığına göre bu bisiklet bir Adler'di. Ortaya çıkan koltuk, ilk zamanlarda yalnızca Model B3 adıyla biliniyordu.
Koltuğa adını veren ressam Wassily Kandinsky, Breuer'in Bauhaus'taki meslektaşıydı ve tasarımı çok beğenerek ilk örneklerden birini atölyesi için edindi. Yaygın inanışın aksine koltuk Kandinsky için tasarlanmadı. "Wassily" adı, onlarca yıl sonra, 1960'larda İtalyan üretici Gavina koltuğu yeniden üretime aldığında kataloğa girdi. Yani bugün herkesin bildiği isim, aslında bir yeniden üretimin pazarlama tercihi.
Wassily'nin önemi, borulu çeliği ev mobilyasına taşıyan ilk örneklerden biri olmasında yatıyor. Bugün ofislerden kafelere kadar gördüğümüz krom ayaklı sandalyelerin hepsi bir şekilde bu deneyin torunları.
3. Barcelona Chair: Bir kral için tasarlanan, kralın hiç oturmadığı sandalye
Ludwig Mies van der Rohe ve Lilly Reich, 1929 Barselona Uluslararası Fuarı'ndaki Alman Pavyonu için bu sandalyeyi tasarladı. Pavyonun açılışına İspanya Kralı XIII. Alfonso'nun katılması bekleniyordu ve Mies, sandalyenin "anıtsal" olması gerektiğini söylemişti. Rivayete göre kral sandalyeye hiç oturmadı.
Formun çapraz (X) biçimli ayakları, antik Mısır ve Roma'daki katlanır taburelere gönderme yapar. Krom kaplı çelik iskelet üzerinde kapitone deri minderler, Mies'in meşhur "az çoktur" yaklaşımını mobilyaya taşır. İşin en ilginç yanı ise pavyonun kendisinin çok kısa ömürlü olması: yapı yalnızca birkaç ay ayakta kaldıktan sonra söküldü. Sandalye ise pavyonu çok aştı; bugün hâlâ kurumsal lobilerin ve bekleme salonlarının en tanınan parçalarından biri. Uzun yıllar boyunca tek bir isimle, Mies van der Rohe ile anıldı; son dönemde Lilly Reich'ın katkısı da daha yüksek sesle dile getiriliyor.
4. LC4 Chaise Longue: "Dinlenme makinesi"
Modernizmin en tanınan şezlongu 1928 yılında Le Corbusier, kuzeni Pierre Jeanneret ve genç tasarımcı Charlotte Perriand tarafından geliştirildi ve 1929'da Paris'teki Salon d'Automne'da sergilendi. Tasarımcıları onu bir "dinlenme makinesi" olarak tarif ediyordu: kavisli gövde, alttaki taşıyıcı üzerinde serbestçe kayarak herhangi bir mekanizma gerektirmeden vücudun farklı pozisyonlarına uyum sağlıyor.
Hikâyenin en çarpıcı kısmı Charlotte Perriand ile ilgili. Perriand, Le Corbusier'nin ofisine ilk iş başvurusunda bulunduğunda kendisine "Burada yastık işlemiyoruz" denilerek kapı gösterildiği anlatılır. Kısa süre sonra Le Corbusier fikrini değiştirdi ve onu ekibe aldı. Yıllar boyunca tasarım daha çok Le Corbusier'nin adıyla anıldı; ancak bazı kaynaklar Perriand'ın tasarımın asıl itici gücü olduğunu savunuyor. 1960'larda İtalyan üretici Cassina şezlongu yeniden üretime aldığında, bugün her LC4'ün üzerinde üç tasarımcının da imzası yer alıyor.
5. Chesterfield: Kimsenin kökenini kanıtlayamadığı kanepe
Derin kapitone (düğmeli) dikişi, sırtla aynı yükseklikteki kıvrık kolları ve çoğu zaman perçinli kenarlarıyla Chesterfield, belki de dünyanın en tanınan kanepe tipidir. Popüler anlatıya göre adını 18. yüzyılda yaşamış 4. Chesterfield Kontu Philip Stanhope'tan (1694-1773) alır: Kontun, beyefendilerin kıyafetlerini buruşturmadan dik oturabileceği bir oturma elemanı yaptırdığı söylenir.
Ancak işin şaşırtıcı yanı şu: bu hikâyeyi destekleyen belge yok denecek kadar az. İngiltere'de uzun süredir Chesterfield üreten köklü bir firmanın temsilcisi, müzelerde ve arşivlerde yaptıkları araştırmalarda ismin kökenini açıklayan tek bir kâğıt parçası bulamadıklarını söylüyor. Bazı tarihçilere göre "chesterfield" kelimesi başlangıçta sıradan bir kanepe ya da mobilya anlamında kullanılıyordu; bugün tanıdığımız düğmeli form ise asıl popülerliğini Viktorya döneminde, 19. yüzyılda kazandı. Yani Chesterfield, ikon olmak için tek bir tasarımcıya ihtiyaç duymayan nadir mobilyalardan biri. Klasik ve lüks oturma gruplarında bugün hâlâ en çok karşımıza çıkan form olması da bundan; merak edenler klasik ve lüks mobilya kategorisine göz atabilir.
6. Eames Lounge Chair: "İyi kullanılmış bir beyzbol eldiveni"
Charles ve Ray Eames çiftinin 1956'da tasarladığı ve Herman Miller'ın ürettiği bu koltuk, kalıplanmış kontrplak kabuklar ile deri minderlerin birleşiminden oluşur. Tasarımın çıkış noktası şaşırtıcı biçimde sporla ilgiliydi. Charles Eames, koltuğun "iyi kullanılmış bir birinci kale beyzbol eldiveninin sıcak, kucaklayıcı görünümüne" sahip olmasını istediklerini söylemişti.
Koltuğun ilk büyük sahnesi bir mağaza değil televizyondu. Eames çifti, 1956'da NBC kanalında Arlene Francis'in sunduğu Home programına konuk olarak koltuğu milyonlarca izleyiciye tanıttı. O günden bu yana kesintisiz üretimde olan koltuk, aynı zamanda dünyanın en çok taklit edilen mobilyalarından biri. Ofis köşelerinde, çalışma odalarında ve film setlerinde "başarının sandalyesi" olarak sıkça karşımıza çıkar.
7. Tulip Chair: "Bacak kalabalığına" son
Finlandiya doğumlu Amerikalı mimar Eero Saarinen, masa ve sandalyelerin altında oluşan ayak yığınından rahatsızdı. Kendi sözleriyle bu alan "karmaşık, huzursuz bir dünya" yaratıyordu ve o, "bacakların oluşturduğu gecekonduyu temizlemek" istiyordu. Çözüm, dört ayağın yerine tek bir merkezi kaideydi. Aşağıdan yukarı açılan bu kaide, sandalyeye Tulip (lale) adını kazandırdı.
Saarinen sandalyenin tek bir malzemeden yapılmasını istiyordu, ancak dönemin teknolojisi buna izin vermedi. Bu yüzden oturak cam elyafı takviyeli bir kabuk, ayak ise plastik kaplamalı alüminyumdan üretildi; ikisi aynı renge boyanarak tek parça izlenimi verildi. Tasarım 1955-1956 yıllarında Knoll için geliştirildi ve "Pedestal" (kaide) koleksiyonunun bir parçası olarak sunuldu. Tek ayaklı yuvarlak yemek masaları bugün bu kadar yaygınsa, bunda Saarinen'in payı büyük. Yemek odası seçeneklerinde gördüğünüz pek çok tek ayaklı masa, bu fikrin devamı niteliğinde.
8. Egg Chair: Bir garajda kil ve alçıyla şekillenen yumurta
Danimarkalı mimar Arne Jacobsen, 1958'de Kopenhag'daki SAS Royal Hotel için yalnızca binayı değil, mobilyalardan kapı kollarına kadar tüm detayları tasarlama görevini üstlenmişti. Danimarka'nın ilk gökdeleni sayılan bu otelin lobisi için düşündüğü koltuk, binanın keskin dik çizgilerine bilinçli bir karşıtlık oluşturuyordu.
Jacobsen bu formu bir tasarım stüdyosunda değil, kendi garajında; tel, alçı ve kil kullanarak elleriyle şekillendirdi. Koltuk, dönemin alışılmış ahşap ya da çelik iskelet yöntemleri yerine sert poliüretan köpükten bir kabuk üzerine kuruldu. Fritz Hansen, bu köpük tabanlı üretim yönteminin haklarını 1950'lerin ortasında almıştı ve koltuğu ilk günden beri üretiyor. Yüksek kanatlı formu, kalabalık bir lobide bile oturan kişiye küçük bir mahremiyet alanı sağlıyor. Sıkça dile getirilen bir başka ayrıntı da Eero Saarinen'in 1948 tarihli Womb koltuğunun Jacobsen'e ilham verdiği yönünde.
9. Panton Chair: Tek parça plastiğin on yıllık yolculuğu
Danimarkalı tasarımcı Verner Panton, 1950'lerin sonunda tek parçadan oluşan, ayakları olmayan, konsol (askıda) yapılı bir plastik sandalye hayal etti. Vitra'nın kendi kaynaklarına göre fikir 1959'da doğdu. Ancak üreticiler bu tasarımın teknik zorlukları karşısında geri adım attı. Panton projeyi 1963'te İsviçreli Vitra'nın kurucusu Willi Fehlbaum'a gösterdi; proje bir süre askıda kaldı, ardından oğlu Rolf Fehlbaum üretim yöntemi geliştirmeye yatırım yapmaya karar verdi.
Uzun prototip sürecinin ardından sandalye 1967'de Danimarka tasarım dergisi Mobilia'da tanıtıldı, 1968'de Köln Mobilya Fuarı'nda sergilendi. Victoria and Albert Müzesi'ne göre bu sandalyeler, enjeksiyon kalıplama ile üretilen muhtemelen ilk tek parça sandalyeler. İlk sürümler cam elyafı takviyeli polyesterdi; daha sonra farklı plastikler denendi, dayanıklılık sorunları nedeniyle üretim 1979'da durdu. Bugün Vitra'nın ürettiği sürüm, 1999'da piyasaya sürülen polipropilen modeldir. Kısacası, "kolay" görünen bu kıvrımlı form, kâğıttan seri üretime ulaşmak için yaklaşık on yıl harcadı.
10. Monobloc: Dünyanın en sıradan ve en yaygın sandalyesi
Listenin son sırasında bir sürpriz var: Bahçelerde, düğünlerde, çay ocaklarında ve plaj kenarlarında gördüğümüz beyaz plastik sandalye. Tek parça plastikten enjeksiyonla üretilen bu tipe genel olarak Monobloc deniyor. Türünün tanımlayıcı örneği, Fransız mühendis Henry Massonnet'in kurduğu Stamp firmasının 1972'de ürettiği Fauteuil 300 kabul ediliyor. Massonnet kalıp teknolojisini geliştirerek bir sandalyenin üretim süresini iki dakikanın altına indirdi; böylece sandalye herkesin erişebileceği bir fiyata ulaştı.
Panton'un tek parça plastik hayali böylece en demokratik haline kavuştu. Monobloc'un önemi o kadar kabul görüyor ki, Vitra Design Museum 2017'de ona "Monobloc – A Chair for the World" adlı bir sergi ayırdı. Bir yanda tasarım müzesinde sergilenen, öte yanda bazı Avrupa şehirlerinde ucuzluğun simgesi olarak eleştirilen bu sandalye, tasarımın aynı anda hem saygı hem de küçümseme görebileceğinin en güzel örneği. Dış mekân mobilyası seçerken bu sınıfın bugünkü daha dayanıklı ve şık torunlarını bahçe ve balkon mobilyaları arasında bulmak mümkün.
Bu hikâyelerden çıkan beş ortak ders
- Malzeme devrimi ikon yaratır. Buharla bükülmüş ahşap (Thonet), borulu çelik (Breuer), kalıplanmış kontrplak (Eames), köpük kabuk (Jacobsen) ve enjeksiyon plastik (Panton, Monobloc) her biri mobilyanın kurallarını değiştirdi.
- Üretim ve lojistik, estetik kadar önemlidir. No. 14'ün sandığı ve Monobloc'un iki dakikalık üretim süresi, bu ürünleri küresel hale getiren asıl etkenlerdi.
- Mekâna özel tasarım, zamansız sonuçlar doğurabilir. Barcelona bir pavyon, Egg bir otel lobisi için tasarlandı; ikisi de mekânlarından çok daha uzun yaşadı.
- Ortak emek bazen tek isme yazılır. Lilly Reich ve Charlotte Perriand örnekleri, tasarım tarihinin yeniden okunduğunu gösteriyor.
- Efsaneler tasarıma karışır. Chesterfield'ın kontu ve Wassily'nin Kandinsky ile ilişkisi, hikâyenin ürüne nasıl değer kattığını, ama her zaman doğrulanmış olmadığını hatırlatıyor.
Siteler'de bu formların karşılığı: Dürüst bir not
Ankara Siteler, yüzlerce atölye ve üreticiden oluşan bir mobilya sanayi bölgesi. Burada dolaşan herkes, yukarıdaki formların izlerini rahatlıkla görebilir: kapitone deri kanepeler, tek ayaklı yuvarlak masalar, bükme ahşap kafe sandalyeleri, kavisli kabuk koltuklar ve krom ayaklı oturma elemanları. Bu ürünlerin önemli bir kısmı, ikonik tasarımlardan "esinlenen" yerel üretimler.
Burada dürüst olmak gerekiyor. Chesterfield ya da bistro sandalyesi gibi zamanla genel bir türe dönüşmüş formlar ile hâlâ belirli bir üreticinin lisansıyla üretilen tasarımlar aynı şey değil. Eames Lounge Chair, Egg, Panton ya da Barcelona gibi ürünlerin orijinalleri bugün de lisanslı üreticiler tarafından üretiliyor; isimler ve bazı tasarımlar marka ve tasarım hukuku kapsamında korunabiliyor. Bu nedenle:
- Bir ürün "orijinal Eames" ya da "Fritz Hansen Egg" gibi bir adla satılıyorsa, belgesini ve üreticisini sorun. Lisanslı olmayan bir ürünün bu adla satılması hem alıcı hem satıcı için sorun yaratabilir.
- "Esinli" üretim; formu, oranları ya da bir fikri yorumlayan, kendi adıyla ve kendi malzeme tercihleriyle sunulan üründür. Fiyatı orijinalinden çok daha düşük olması bu yüzden doğaldır, ama kalite de birebir aynı olmayabilir.
- Kabuk koltuklarda köpük yoğunluğu, deride gerçek deri ya da suni deri ayrımı, metal iskelette kaynak ve kaplama kalitesi gibi detaylar fiyat farkının asıl kaynağıdır. Bunları atölyeye doğrudan sormak en sağlıklı yoldur.
Siteler'in güçlü yanı, ölçüye özel üretim ve malzeme seçimi esnekliği. Bir ikonun ruhunu kendi evinize uyarlamak istiyorsanız, birebir kopya yerine oranları ve kumaş-deri tercihlerini mekânınıza göre yorumlayan bir atölyeyle çalışmak hem hukuken hem de estetik olarak daha sağlıklı bir sonuç verir. Hangi atölyenin ne ürettiğini bulmak için Siteler mobilya rehberine göz atabilirsiniz.
Sonuç
Bu on mobilyanın ortak noktası, yalnızca güzel olmaları değil; her birinin bir sorunu çözmüş olması. Thonet taşımayı, Breuer ağırlığı, Saarinen ayak kalabalığını, Massonnet maliyeti çözdü. Mobilya seçerken bu soruyu kendimize sormak hâlâ işe yarıyor: Bu parça hangi sorunumu çözüyor? Cevap netse, ister orijinal ister esinli olsun, doğru seçimi yapmışsınız demektir.
Kaynaklar
- Wikipedia — No. 14 chair
- Victoria and Albert Museum — Thonet No. 14 kaydı
- Centre Pompidou — Focus on the Wassily club chair of Marcel Breuer
- Domus — Breuer's armchair inspired by his bicycle's handlebars
- Wikipedia — Barcelona chair
- Maine Home+Design — LC4 Chaise Longue
- Roger + Chris — Chesterfield Sofas: The History (Maybe...)
- Herman Miller — Eames Lounge Chair design story
- Wikipedia — Eames Lounge Chair
- Dwell — The Story of Eero Saarinen's Famous Tulip Chair
- Wikipedia — Tulip chair
- Dezeen — Arne Jacobsen Egg chair
- Vitra — Panton Chair
- Victoria and Albert Museum — Panton Chair kaydı
- Domus — Monobloc chair history
- Inexhibit — Monobloc sergisi, Vitra Schaudepot
